تفاوت آرکتایپ و تیپ شخصیتی چیست؟
این دو اصطلاح در محتوای فارسی خودشناسی مرتب جای هم استفاده میشوند و همین باعث میشود انتظار غلطی از هر دو ساخته شود. کهنالگو و تیپ شخصیتی از دو جنس متفاوتاند.
تفاوت اول: جنس مفهوم
تیپ شخصیتی توصیف یک الگوی نسبتاً پایدار در ترجیحها یا صفتها است. مثلاً تست MBTI میگوید کدام سمت هر محور برای شما طبیعیتر است.
کهنالگو یک الگوی روایی است: نقشهای آشنایی مثل جستوجوگر، مراقب، خالق یا حاکم که در اسطوره، ادبیات و در روایت شما از زندگی خودتان تکرار میشوند. کهنالگو ادعای اندازهگیری ندارد؛ ادعای معنا دارد.
تفاوت دوم: خروجی
| تیپ شخصیتی | کهنالگو | |
|---|---|---|
| خروجی | دسته یا نمره روی محور | الگوی روایی غالب و الگوهای پشتیبان |
| زبان | توصیفی و قابل مقایسه | استعاری و معناکاوانه |
| مقایسهپذیری | افراد را میتوان مقایسه کرد | مقایسهی افراد معنا ندارد |
| مبنای اعتبار | برای هر ابزار جداگانه بررسی میشود | چارچوب تأملی؛ ابزار سنجش استاندارد نیست |
تفاوت سوم: چه سوالی را جواب میدهند
- سوال «من در جمع چطور انرژی میگیرم و چطور تصمیم میگیرم؟» سوال تیپ و صفت است.
- سوال «من دارم چه داستانی از زندگی خودم تعریف میکنم و در آن چه نقشی گرفتهام؟» سوال کهنالگویی است.
مثال عینی: کسی میتواند از نظر ترجیحها درونگرا و ساختارمند باشد و در همان حال روایت غالبش «مراقب» باشد؛ این دو با هم تناقضی ندارند چون دربارهی دو چیز حرف میزنند.
تفاوت چهارم: مرز اعتبار
اینجا مهمترین تفاوت است. یک تست تیپمحور یا صفتمحور، ابزاری است که میتوان دربارهی پایایی و روایی همان ابزار سوال کرد. کار با کهنالگو از ابتدا در قالب تفسیر و معناکاوی است و انتظار عدد و درصد از آن انتظار نادرستی است. چرا این تفکیک مهم است را در محدودیتهای تستهای آرکتایپی و در مفاهیم یونگی سایه و پرسونا توضیح دادهایم.
اشتباهی که باید از آن پرهیز کرد
بدترین ترکیب این است که زبان کهنالگویی با اعداد تزئین شود: «۸۴ درصد جستوجوگر». این عدد نه گروه مرجعی دارد و نه معنایی؛ فقط به یک چارچوب استعاری، ظاهر سنجش میدهد. ما در این سایت چنین خروجیای تولید نمیکنیم.
جمعبندی
تیپ شخصیتی میگوید ترجیحهای شما چطور کار میکنند؛ کهنالگو میگوید چه داستانی را تکرار میکنید. هر دو میتوانند مفید باشند، به شرط اینکه ادعای هیچکدام را به دیگری قرض ندهید. برای دیدن جایگاه هر چارچوب در کنار بقیه، فهرست تستهای شخصیت را ببینید.