تیپ شخصیتی چیست؟ انواع تیپ‌های شخصیتی در مدل‌های مختلف
تیپ شخصیتی خلاصه‌ای از الگوهای پررنگ رفتار، ترجیح یا انگیزه در یک فرد است که با آدم‌های دیگری که الگوی مشابه دارند در یک دسته قرار می‌گیرد. وقتی می‌گوییم کسی «INFJ» است یا «تیپ ۲ انیاگرام»، در واقع می‌گوییم مجموعه‌ای از ترجیح‌ها در او پررنگ‌تر از بقیه است، نه این‌که همه‌ی رفتارهایش از پیش معلوم است.
این تعریف ساده دو پیامد مهم دارد: تیپ یک خلاصه است، پس جزئیات را از دست می‌دهد؛ و یک دسته است، پس مرزهایش تا حدی قراردادی است.
تیپ شخصیتی با صفت شخصیتی چه فرقی دارد؟
دو راه اصلی برای توصیف شخصیت وجود دارد:
- رویکرد تیپ‌محور می‌پرسد: «این فرد به کدام دسته تعلق دارد؟» خروجی آن یک برچسب است، مثل یکی از ۱۶ تیپ MBTI.
- رویکرد صفت‌محور می‌پرسد: «هر ویژگی در این فرد چقدر است؟» خروجی آن چند نمره روی پیوستار است، مثل پنج صفت مدل Big Five.
یک مثال روشن: در رویکرد تیپ‌محور شما یا درون‌گرا هستید یا برون‌گرا. در رویکرد صفت‌محور، برون‌گرایی شما میتواند در هر نقطه‌ای از طیف باشد، از جمله دقیقاً وسط. این تفاوت را با جزئیات در درون‌گرایی و برون‌گرایی و تفاوت MBTI و Big Five باز کرده‌ایم.
| تیپ‌محور | صفت‌محور | |
|---|---|---|
| سؤال اصلی | کدام دسته؟ | چقدر؟ |
| خروجی | برچسب یا کد | چند نمره |
| نقطه‌ی قوت | ساده و قابل گفت‌وگو | دقیق‌تر، اطلاعات بیشتری نگه می‌دارد |
| نقطه‌ی ضعف | نمره‌های میانی گم می‌شوند | خواندنش تمرین می‌خواهد |
| نمونه | MBTI، انیاگرام | Big Five |
انواع تیپ‌های شخصیتی در مدل‌های رایج
۱۶ تیپ MBTI
شناخته‌شده‌ترین تیپ‌بندی امروزی. چهار محور دوقطبی (منبع انرژی، دریافت اطلاعات، تصمیم‌گیری و سبک زندگی) ترکیب می‌شوند و یکی از ۱۶ کد چهارحرفی را می‌سازند؛ مثلاً INTJ یا ESFP. توصیف همه‌ی تیپها را در ۱۶ تیپ شخصیتی و منطق این مدل را در MBTI چیست؟ ببینید.
۹ تیپ انیاگرام
انیاگرام آدمها را بر اساس انگیزه‌ی محوری دستهبندی میکند: چه چیزی را دنبال می‌کنید و از چه چیزی فرار می‌کنید. دو نفر با رفتار مشابه ممکن است به خاطر انگیزه‌های متفاوت در دو تیپ مختلف قرار بگیرند. فهرست تیپها در ۹ تیپ انیاگرام آمده است.
۶ تیپ علاقه در مدل هالند
مدل هالند (RIASEC) کل شخصیت را توصیف نمی‌کند؛ فقط می‌گوید از چه جنس فعالیتی لذت می‌برید: واقع‌گرا، کاوشگر، هنری، اجتماعی، متهور یا قراردادی. به همین دلیل در انتخاب رشته و شغل بیشتر از تیپ‌های MBTI به کار می‌آید. توضیح کامل در مدل هالند (RIASEC) چیست؟.
تیپ‌بندی‌های قدیمی‌تر
- چهار مزاج (صفراوی، دموی، بلغمی، سوداوی) از طب کهن یونانی و سنتی آمده و امروز بیشتر ارزش تاریخی و فرهنگی دارد تا پژوهشی.
- تیپ A و تیپ B در دهه‌ی ۱۹۵۰ در پژوهش‌های قلب و عروق مطرح شد: تیپ A رقابتی، عجول و پرتنش و تیپ B آرام‌تر. یافته‌های بعدی نشان داد این دوگانه بیش از حد ساده است و جزء خصومت در آن نقش مهم‌تری دارد.
- کهن‌الگوها را هم گاهی تیپ می‌نامند، اما در اصل الگوهای روایی و نمادین‌اند، نه دستهبندی شخصیت. این تفاوت را در تفاوت آرکتایپ و تیپ شخصیتی توضیح داده‌ایم.
تیپ شخصیتی به چه دردی می‌خورد؟
تیپها وقتی مفیدند که زبان بسازند، نه حکم:
- نام‌گذاری روی چیزی که حس می‌کردید. خیلی‌ها بعد از خواندن توصیف تیپ‌شان می‌گویند «پس این فقط من نیستم». همین یک قدم ارزشمند است.
- فهم تفاوت با دیگران. وقتی بدانید همکارتان برای فکر کردن به سکوت نیاز دارد و شما با حرف زدن فکر می‌کنید، دعوای «چرا جواب نمی‌دهی» کمتر میشود.
- نقطه‌ی شروع پرسیدن. تیپ می‌گوید کجا را نگاه کنید؛ پاسخ را تجربه‌ی واقعی شما می‌دهد.
کجا تیپها گمراه‌کننده می‌شوند؟
- وقتی برچسب جای آدم را می‌گیرد. «من INTP هستم، پس نمی‌توانم برنامه‌ریزی کنم» تیپ را به بهانه تبدیل کرده است.
- وقتی نمره‌ی میانی نادیده گرفته میشود. اگر درصد یکی از محورها نزدیک ۵۰ باشد، توصیف تیپ در آن بخش کمتر با شما می‌خواند. راهنمای تفسیر نتیجه‌ی MBTI همین را دقیق توضیح می‌دهد.
- وقتی تیپ برای تصمیم‌های بزرگ استفاده میشود. استخدام، انتخاب همسر یا انتخاب رشته را نباید به یک کد چهارحرفی سپرد.
تیپ شخصیتی توصیف ترجیح است، نه توانایی، هوش یا سلامت روان. دو نفر با یک تیپ می‌توانند زندگی، مهارت‌ها و ارزش‌های بسیار متفاوتی داشته باشند.
از کجا شروع کنیم؟
اگر می‌خواهید تیپ خودتان را پیدا کنید، تست MBTI ساده‌ترین نقطه‌ی شروع است. اگر دقیق‌تر بودن برایتان مهم‌تر از سادگی است، تست Big Five را هم انجام دهید و دو نتیجه را کنار هم بخوانید. برای دیدن نقشه‌ی کامل گزینه‌ها، انواع تست شخصیت را ببینید.